PDR

Bilişsel Yaklaşım Teknikleri

bilişsel yaklaşım teknikleri

Bilişsel Yaklaşım Teknikleri Aaron Beck‘in öncüsü olduğu ve halen geliştirilmekte olan teknikleri içeren bir yelpazedir. Aşağıda bu bilişsel yaklaşım teknikleri, örnekleri ve açıklamalarıyla birlikte verilmiştir.

Temel Bilişsel Yaklaşım Teknikleri

Sorgulama

“Şu an aklından neler geçiyor, bu düşüncelerinin dayanağı nedir sence, alternatif bir açıklama var mı, bir başkası bu durumda olsaydı ona ne söylerdin?” gibi sorular yardımıyla uygulanır. Tekniğin amacı, duygulardan yola çıkarak otomatik düşünceleri açığa çıkarmaktır.

Örnek: Terapist, Betül’e çok fazla üzgün olduğunda neler düşündüğünü sorar. Betül, herkesin kendisini aptal gibi gördüğünü ve hep haklı olduklarını belirtiyor. İnsan ilişkilerinde beceriksiz ve her zaman başkaları üzülmesin diye alttan alan olduğunu ifade ediyor. Terapist, Betül’e bu düşüncelerini nasıl desteklediğini sorar.

Betül “Mesela dün okuldaki toplantıya biraz geç kaldım ve benden önce diğer öğretmen arkadaşlarım benim yüzümden müdürden uyarı aldıklarını söylediler ve acımasızca beni suçladılar. Başkaları da daha önce geç kalmıştı ama kimse kimseden özür dilemedi oysa ben tek tek özür diledim herkesten ve kimse de bana biraz olsun anlayışlı davranmadı. Evet, artık aptal olduğuma inanıyorum” diye cevap verir. Terapist, “Özür dilemen ile aptal olduğunu düşünmen arasında anlamlı bir ilişki var mı sence?” diye sorar ve Betül “ Aslında, çok fazla yok gibi” şeklinde cevaplar.

Dıştan İçe Doğru İlerleme

Bu teknik temel inançları belirlemek için kullanılmaktadır. Temel inanç ile bağlantılı olduğu düşünülen bir otomatik düşüncenin belirlendiği süreçte uygulanır.

Örnek: Kemal Bey eşinden boşanmıştır. Bu durumdan da kendisini sorumlu tutup suçlamaktadır. Terapist bu suçlamanın doğru olduğunu varsayarak Kemal Beye “Boşanma olayından kendini sorumlu tutman ne anlama geliyor? ”diye sorar Kemal Bey de “ Bu benim bir evliliği yürütemeyecek kadar beceriksiz olduğumu gösteriyor” diye cevap verir. Diyelim ki bu doğru “ Beceriksiz olmanı ne ile ilişkilendiriyorsun?” diye sorar terapist. Kemal bey de “ Çünkü ben sevilmeye değecek biri değilim” cevabını verir.

Düşünceleri Kaydetme

Problem durumlarla ilişkili bilişlerin varlığı ortaya çıktığında uygulanır. Terapist ev ödevi şeklinde, danışandan seanslar arasında geçen sürede ortaya çıkan otomatik düşüncelerini form aracılığıyla kaydetmesini ister.

Örnek: Harun Bey bir sigorta şirketinde çalışmaktadır. İş arkadaşlarından biri kısa bir süre önce evlenmiştir. İş arkadaşları, evlenen arkadaşlarına tebrik ziyareti organize etmişlerdir. Fakat Harun beyin bu organizasyondan ziyaret gerçekleştikten bir gün sonra laf arasında haberdar olmuştur. Bu durumdan sonra Harun Bey düşüncelerini kaydeder. “ Beni aralarında istemiyorlar, bana değer vermiyorlar.” şeklinde düşündüğü için kendisini kötü hissetmiştir. Terapist ve Harun Bey bu düşünceleri birlikte ele almaktadırlar.

Davranışsal Deneyler

Belirli bir inanç için düzenlenen ödevlerdir.  Danışandan, hatalı bilişinin tersi bir durumu uygun koşullarda yapması şeklinde ödev verilir. Danışanın üstesinden gelebileceği ödevler verilmeli ve öncesinde de yeterli bilgilendirme yapılmalıdır.

Örnek: Uygun zamanda hayır demekte zorlanan Aysu hanım terapist tarafından etkili hayır diyebilme konusunda bilgilendirilir. Daha sonra, bir sonraki seansa kadar herhangi bir durumda hayır deme ödevi verir. Örneğin, çok ucuz olmasına rağmen  ihtiyacı olmayan bir elbiseyi almaya hayır diyebilme gibi. Eğer hayır diyebilirse, o zaman inancının yanlış olduğu ispat edilmiş olacaktır. Eğer hayır demekte zorlanırsa o zaman düşünceleri tekrar incelenir.

Aktivite Çizelgesi Yapma

Danışanlar depresif semptomlar gösterdiğinde ya da herhangi bir zaman ihtiyaç duyulduğunda uygulanır. Önce danışan, günlük aktivitelerinin kaydını tutar. Daha sonra terapist ile birlikte daha işlevsel olabilecek aktivitelerin planı yapılır. Danışana yararlı olabilecek ve danışanın yapmaktan kaçınmayacağı ilgi çekici etkinlikler olmalıdır.

Örnek: Ozan Bey, bir şirkette yönetici olarak çalışmaktadır. İş yaşantısı çok yoğun olduğu için hafta içi eve çok yorgun geldiğini ve yemekten sonra dinlenmek için hemen uyuduğunu, hafta sonlarını ise evde kalmayı tercih ettiğini, dolayısıyla ailesine vakit ayırmakta zorlandığını ifade eder. Fakat ailesinin en azından hafta sonları evde oturmak istemediğini belirtir. Terapist Burhan Bey’den ailesiyle birlikte nasıl vakit geçirmek istediğini sorar, alternatif etkinlikler belirlenir ve bir etkinlik planı hazırlanır. Burhan beyden,  hafta içi ve hafta sonu farklı etkinlikler (piknik, akraba ziyareti, aile toplantısı, sinema)  belirleyip hangilerini yapıp yapmadığını kaydetmesi istenir.

Aşamalı Görevler Oluşturma

Danışanın yapacağı herhangi bir görev ya da iş danışan tarafından imkansız, zor ya da sıkıcı olarak algılanmaya başladığında bunu küçük basamaklara bölerek daha az ürkütücü bir hale getirilmeye çalışılır. Planlanan hedefe ulaşmak için somut basamaklar oluşturulur. Danışan daha sonra her bir basamak için ayrı ayrı odaklanarak çalışır.

Örnek: Hilal üniversite sınavına hazırlanmakta ve tıp okumayı istemektedir. Fakat hedefini gözünde o kadar büyütmüş ki artık ulaşılamayacak gibi bir hal almıştır. Bitmesi gereken konular ve okunması gereken kitaplar yükünü daha da ağırlaştırmıştır. Dolayısıyla, terapistle birlikte kazanma hedefini ulaşılabilir basamaklara ayırırlar. İlk aşama gitmek istediği üniversitenin belirlenmesi, ikinci aşama hazır olma derecesini gözden geçirme, üçüncü aşama ders eksiklerinin nasıl tamamlanacağının belirlenmesi, dördüncü aşama başarılı olmuş önceki öğrencilerden ipuçları alınması, beşinci aşama ise planlı ders çalışma ve düzenli olarak deneme sınavlarına girilmesi. Tüm bu süreçte terapist cesaretlendirme yapar.

Atılganlık Eğitimi

Danışana, başkalarının kişisel ve sosyal sınırlarını ihlal etmeden kendi haklarını yapıcı bir şekilde koruyabilmelerine yönelik becerileri öğretmektir.

Örnek: Mahmut beyin evinin altında garaj bulunmaktadır. Garaj kapısının önüne park yapan araçlardan dolayı bazen işe geç kalmış bazen hastaneye bazen de bir randevuya geç kalmıştır. Eşi, bu sorunu çözmesi için Mahmut beyi çok zorlamıştır. Mahmut Bey de kapının önüne park yapılmaması için tabela asmış ve bir süre kimseye tepki göstermeden sessiz kalmayı tercih etmiştir. Fakat park yapmaya devam etmişlerdir.

Mahmut Bey öfke ile dışarı çıkıp sokakta bağırmaya başlayınca kargaşa yaşanıyor ve ardından kavga çıkıyor. Sonunda Mahmut Bey’i mahalleliler üslubundan dolayı onu haksız görüyorlar. Olay iyice çözümsüz hale gelince evine dönüyor ve eşinin tepkisiyle karşılaşıyor. Terapiste, beceriksiz hissettiğini söylüyor. Arık meselenin park yeri değil gurur meselesi olduğunu belirtiyor. Terapistle birlikte etkili kendini ifade yolları üzerinde duruyorlar. Terapist, kendine ve başkalarına zarar vermeden hakkını arama davranışları hakkında bilgilendirmeler yapar.

Problem Çözme

Problem çözme teknikleri, problemi belirlemeyi ve netleştirmeyi, alternatifler üretmeyi, alternatifleri değerlendirmeyi, bir alternatifi uygulamayı ve sonra da yeni yaklaşımın kullanışlılığını değerlendirmeyi içermektedir.

Örnek: Yeme bozukluğu tanısı alan Burcu psikiyatrik tedavinin yanında psikoterapi de görmektedir.  Terapi sürecinde, aşırı yemek yeme davranışının kendisini iyi hissetmediği ve yalnız olduğu durumlarda daha da artış gösterdiğini fark etmiştir. Terapist olumsuz durumlarda neler düşündüğünü sorar. Kötü hissettiği zamanlarda yapabileceği alternatifler üretmek için terapistle işbirliği yapmaktadır.

Zihninde Canlandırma

Terapist, danışanın otomatik düşüncelerinin neler olduğunu belirlemekte zorlanıyorsa uygulanır. Terapist danışandan, baş etmekte zorlandığı bir durumu zihninde canlandırmasını ister.

Örnek: Esra Hanım yurt dışı vizesi alabilmek için Almanca dil kursuna gitmektedir. Kursta yapılan deneme sınavların yüksek puanlar almaktadır. Fakat sıra uygulamaya gelince tüm bildiklerini unutuyor gibi olmaktadır. Esra Hanım emeklerinin karşılığını, akıcı bir şekilde konuşarak almak istemekte ancak gerçek bir yabancıyla karşılaşıp konuşamamaktan dolayı kaygılanmaktadır. Çünkü vize alabilmesi için oldukça akıcı konuşması gerekmektedir.

 Terapist, Esra hanımdan vize mülakatında ve soru soranların anadillerinin Almanca olduğunu zihninde canlandırmasını istemiştir. Bu canlandırma sürecinde terapist Esra Hanıma gerekli yardımı yaparak neler düşündüğünü ve hissettiğini birlikte ele alırlar.

Rol Oynama ve Davranışçı Yaklaşıma Dayalı Olan Diğer Teknikler

Danışanın zorlandığı durum ya da davranışların rol yaparak canlandırılması ve işlevsel olmayanların yerine alternatif davranışların sergilenmesi şeklinde uygulanır.

Örnek: Mustafa, yaptığı bazı hatalı davranışlarından dolayı arkadaşı Ekrem’den özür dilemek istemekte fakat nasıl bir tepkiyle karşılaşacağını kestirememektedir. Çünkü Ekrem’in kızgın olduğunu hissetmektedir. Terapist, Mustafa’dan Ekrem’le konuştuğu ve özür dilemeye çalıştığı bir zamanı canlandırmasını ister. Canlandırmadan önce terapist rol oynamayla ilgili kısaca bilgilendirir.

Bilişsel Yaklaşım Teknikleri konusu burada sona erdi.

Diğer müdahale tekniklerini görmek için tıklayın.

Kaynaklar

Murdock, N. L. (2013). Psikolojik Danışma ve Psikoterapi Kuramları ( F. Akkoyun, Çev.). Ankara: Nobel.

Gerrig, R. J. ve Zimbardo, P. G. (2013). Psikolojiye Giriş Psikoloji ve Yaşam ( G. Sart, Çev.). Ankara: Nobel.

Gladding, S. T. (2013). Psikolojik Danışma (N. V. Acar, Çev.). Ankara: Nobel.

Hackey, H. ve Cormier S. (2008). Psikolojik Danışma İlke ve Teknikleri: Psikolojik Yardım Süreci El Kitabı (T. Ergene, S. S. Aydemir Çev.). Ankara: Mentis Yayıncılık. (Orijinal eser 2005 yılında basılmıştır.)

Etiketler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı
Kapalı