Genel

Davranışçı Yaklaşım Teknikleri

Davranışçı Yaklaşım Teknikleri

Davranışçı Yaklaşım teknikleri B. F. Skinner‘in öncüsü olduğu ve halen geliştirilmekte olan teknikleri içeren bir yelpazedir. Aşağıda bu davranışçı yaklaşım teknikleri örnekleri ve açıklamalarıyla birlikte verilmiştir.

Temel Davranışçı Yaklaşım Teknikleri

Gevşeme Eğitimi

Yöntemin amacı kaslarda ve zihinde rahatlama sağlamaktır. Panik bozuklukta, sosyal fobide, özgül fobide, anksiyete  bozukluğunda ve diğer rahatsızlıklarda bütün tablo kontrol duygusunun kaybedilmesi ile başlar. Böyle bir organizmaya veya bireye yapılacak ilk iş kontrol duygusunu tekrardan tesis etme çalışmasıdır. Birey duygularını, düşüncelerini, kontrol edememektedir. En basit şekilde kontrol çalışması vücut üzerindeki kaslar üzerinden temin edilebilir ki burada birçok amaç güdülmektedir. Kişi düşüncesi ile gevşemeye, rahatlamaya ve sıkıntıdan kurtulmaya çalışmaktadır.

Örnek: Panik bozukluğu olan bir danışana gevşeme eğitimi ile önce nefesini kontrol etme becerisi kazandırılır. Daha sonra tek tek kas gruplarını gevşetmeyi öğrenir. Olumsuz düşünceler yerine olumlu imajlara odaklanması istenir. Son olarak da panik bozukluğu aktive eden faktörler hayal edilerek panik bozukluk semptomlarının oluşturulması temin edilir ve danışanın gevşeme alıştırmalarıyla semptomları kontrol etmesi, devre dışı bırakması sağlanır.

Taşırma

Bireyin kaygı uyandıran duruma uzun ve yoğun bir şekilde maruz bırakılması yoluyla kaygının hızlı bir şekilde azalmasını sağlamaktır.

Örnek: Kedi fobisi olan bir danışanın kedi ile aynı ortamda uzun süre bulunması sağlanır, kaygı azaltıcı bir davranışta bulunmadan danışanın kedi ile aynı ortamda olması kaygının kendiliğinden azalmasına neden olacaktır.

Maruz Bırakma Terapisi

Terapiye alınan danışanların kendilerinde anksiyete oluşturan durumlarla yüzleştirme tekniğidir. Maruz kalma terapisinin amacı, danışanları onlarda anksiyete uyandıran durumlara, anksiyeteleri azalma gösterene dek maruz kalmaları için cesaretlendirmektir. Maruz bırakma tekniği ile danışanlar kaygılandıkları durumlarda gösterdikleri bilişsel ve duygusal tepkilerini daha iyi anlama imkânı bulurlar. Maruz bırakma terapisi genel olarak 4 aşamada uygulanır. Bunlar: değerlendirme, terapi için danışanı hazırlama, yoğun maruz bırakma ve kendini kontrol aşamalarıdır.

Örnek: Asansöre binme korkusu yaşayan bir danışan için öncelikle korkunun ayrıntılı bir değerlendirilmesi yapılır. Danışan bilişsel olarak maruz bırakma terapisine hazırlanır. Sonra danışan korkuları azalma noktasına gelene kadar danışanla birlikte asansöre binilir ve cesaretlendirilmeye devam edilir. Sonrası için de danışana bu durumla tekrar tekrar yüzleşmesi önerilir.

Sistematik Duyarsızlaştırma

 En sık fobilerin etkisini azaltma ya da ortadan kaldırmada kullanılır. İki önemli aşaması vardır; önce bireye vücudunu bilinçli olarak nasıl gevşetip, rahat edebileceği öğretilir. İkinci aşamada, bireyde korku uyandıran durumların bir listesi yapılır ve en fazla korkulandan en az korkulan duruma göre bu liste bir sıralamaya konur. Tedavi, bireyin en az korktuğu, kaygılandığı durumu hayalinde canlandırıp, bu hayal kafasında canlıyken, kendini gevşetip, rahatlamayı başarmasıyla başlar ve listedeki daha korkutucu durumlar sırayla ele alınarak devam eder. Listedeki bütün bu durumlarda bireyin gevşemeyi başarmasıyla tedavi amacına ulaşmış sayılır.

Örnek: Uçağa binme korkusu yaşayan bir danışana öncelikle gevşeme eğitimi verilir. Daha sonra onu en çok kaygılandıran durumdan en az kaygılandırana doğru bir sıralama yapılır. Önce uçağa bindiği anı zihninde canlandırır, sonra havaalanına gider, simülasyon uygulamalarına katılır, kalkmayacağını bildiği bir uçağa biner, en son olarak da gerçek bir uçak yolculuğu yapar. Her bir aşamada danışanın gevşeme egzersizleriyle kaygının azaltılması sağlanır.

Caydırıcı Teknikler

Bu teknik davranışçı terapide son çare olarak görülür. Zararlı bazı uyarıcılarla istenmeyen bir duygusal tepkinin eşleşmesinden oluşur. En yaygın kullanılan caydırıcı uyaran elektrik şoku ve bulantı veren ilaçlardır. Caydırıcı tekniklerin uygun olduğunun görüldüğü bir problem, kendine zarar verme davranışıdır.

Örnek: Kafasını bir yere vurarak ya da diğer riskli hareketlerde bulunarak kendine zarar verme davranışı gösteren bir danışan için uygulamada danışanın koluna ve bacağına süngerimsi bir ped bağlanır ve istenmeyen davranış meydana geldiğinde şok verilir.

Elinde Patlama Tekniği ve Paradoksal Niyet

Danışanların belirtilerini aktif olarak yaşadıkları ve hatta ayrıntılı olarak açıklamaya teşvik edildikleri bir tekniktir. Özellikle obsesif düşüncelerden şikayetçi olan danışanlar için yararlıdır.

Örnek: Ellerini yıkama takıntısı olan bir danışana gün içinde yıkayabildiği kadar çok elini yıkaması, kendi rekorunu kırması istenir.

Biçimlendirme

Hedeflenmiş, istenilen bir davranışı kazandırabilmek için, davranışın daha basit davranış basamaklarına bölünerek öğretilmesidir. Davranış basamaklarına ayrılan hedef davranış, her doğru basamağın ardından pekiştirilir ve bir üst basamağa geçilir.

Örnek: Topluluk önünde konuşma problemi yaşayan danışan öncelikle terapistle bu davranışın alıştırmasını yapar. Sonra evde tanıdığı kişiler önünde bir konuşma yapar. Sonra yabancı iki kişi karşısında konuşma yapar. Her bir durum sonrasında danışanın bu davranışı pekiştirilir.

Pekiştirme

Olumlu pekiştirme; belli bir davranış sonucunda bireye değerli bir ödül verilmesidir. Olumsuz pekiştirme; itici bir uyarıcıdan kaçma veya kaçınmayı içerir. Birey, itici bir uyarıcıdan kaçınmak için istenilen bir davranışta bulunmaya teşvik edilir. Uygun davranışın hemen ardından yapılmalıdır. Uygun davranışın ilk gerçekleştirildiği ve ya istenilen sıklıkta gerçekleştirilmediği durumlarda sürekli pekiştirme yapılmamalıdır. Tek bir tür pekiştireç kullanmak etkisini kısa sürede yitirir. Pekiştirme ve pekiştireçler hakkında daha fazla bilgi için tıklayın.

Pekiştireç bireyin yaşına, cinsiyetine, kişilik özelliklerine, ilgilerine ve özellikle de ihtiyaçlarına uygun olmalıdır. Aksi halde pekiştireç özelliği taşımaz.

Örnek: 

Olumlu pekiştirme: Ödevini tamamlayarak derse gelen bir öğrencinin öğretmeni tarafından takdir edilmesi onun bu istenen davranışını pekiştirecektir.

Olumsuz pekiştirme: Enürezis problemi yaşayan bir çocuğun yatağına alarm sistemi kurulduğunda, çocuk bu hoş olmayan uyarıcıya maruz kalmamak için geceleri kendiliğinden kalkma davranışını kazanabilmektedir.

Ayırt Edici Pekiştireç

Bir ön uyarana bağlı olarak davranışın sergilendiği durumda pekiştirecin sunulması ve o uyaran ortamda bulunmadığında davranışın pekiştirilmemesi durumudur. Ayırt etme hakkında daha fazla bilgi için tıklayın.

Örnek:  Öğretmen sınıfta sadece parmak kaldırarak söz isteyen öğrencilere cevap verdiği takdirde öğrenciler bir şey söylemek istediklerinde parmak kaldırarak izin istemeyi öğreneceklerdir.

Söndürme

Olumlu pekiştirme veya olumsuz pekiştirme sonucu kazanılan davranışların ortadan kalkmasını, tekrar etmemesini sağlamaktır.

Örnek: Çocuk ağlayarak anne babasına bir şeyler yaptırmaya çalıştığında, bu istekleri yerine getirilmezse ve beklediği ilgiyi göremezse çocuğun bu davranışı zamanla sönecektir.

Ceza

Hedef davranışın, istenmeyen davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmaktır. Yapılan davranış sonrasında caydırıcı, hoş olmayan bir uyaran verilmesi ya da hoşa giden bir uyaranın ortamdan çekilmesi şeklinde gerçekleştirilir. 2 tip ceza vardır. I. tip ceza; bir davranışın sıklığını azaltmak için davranıştan sonra caydırıcı bir uyarıcı verilir. II. tip ceza; bir davranışın sıklığını azaltmak için, pekiştiren uyarıcı davranıştan sonra ortadan kaldırılır. I. tip ceza ve II. Tip ceza hakkında daha fazla bilgi için tıklayın.

Örnek:  

I. tip ceza:Öğretmenin sınıfta uygunsuz davranışta bulunan çocuğu azarlaması.

II. tip ceza: İşe geç gelen çalışanın maaşının bir kısmının kesilmesi.

Girişkenlik (Atılganlık) Eğitimi

Bireye nerede, nasıl ve ne yaparak atılganca davranacağı öğretilir. Böylelikle birey atılgan, saldırgan davranışlarını ayırt eder. Başkalarının olduğu kadar kendi haklarını da tanır, kabul eder ve saygı duyar. Heyecanını kontrol eder. Etkili kişiler arası ilişkilerini geliştirir. Anlamlı ve yakın ilişkiler geliştirir.  Düşünce duygu ve inanışlarını etkili bir şekilde ifade eder.

Örnek: Bir okulda uygulanan ölçekler ve yapılan gözlemler sonucu atılgan davranma konusunda eksiklikleri olan öğrencilerle bir grup oluşturulabilir. Öğrencilere çekingen, saldırgan ve atılgan davranışlar arasındaki farklar gösterilir. Sözsüz iletişimin önemi, ben dilini kullanmak, ricada bulunmak, hayır diyebilmek, konusunda alıştırmalar yapılabilir.

Uyaran Kontrolü

Bireyin kendisine belli bir davranış öncesi uyaran sunulduğunda, bu uyarana tahmin edilebilir ve güveniler bir biçimde tepkide bulunması amaçlanmaktadır. Bireyin istendik tepkide bulunabilmesi için önce ayırt etmeyi; bir başka deyişle, hangi davranış öncesi uyarana ne şekilde tepki vereceğini bilmesi gerekir. Uyaran kontrolü bir hedef uyaranın sunulması ya da ortamda var olması nedeniyle bireyin kendisinden beklenen davranışı sergilediği için pekiştirilmesiyle kurulur.

Örnek: Uykusuzluk problemi yaşayan bir danışan için uyaran kontrolü tedavisi uygulanırken danışandan yatağa sadece kendisini uykulu hissettiği zamanlarda yatması istenir. Yatağı sadece uyumak için kullanması istenir, oturma, kitap okuma için yatağı kullanmaması söylenir. Gündüzleri uyumaktan, şekerleme yapmaktan kaçınması istenir ve yattıktan 15-20 dakika sonra hala uyuyamıyorsa yataktan kalkması, uykusu geldiği zaman tekrar yatması istenir.

Örtük Koşullanma

Davranışı değiştirmek için imgeleme kullanılır. Danışanın hayal etme yeteneği kontrol edilir, eğer gerekliyse hayal etme egzersizleri yaptırılır. Daha sonra danışandan hedef davranışla ilgili bir sahne hayal etmesi istenir.

Örnek: Mağazadan aldığı kıyafetin küçük gelmesi ile tekrar mağazaya gidip değiştirmeye çekinen bir danışan için mağaza ile ilgili kaygısının söndürülmesi için mağazaya gitme ve kaygısı yoğunken orada kalma ve daha sonra hiçbir şey almadan mağazadan çıkmayla ilgili hayali bir sıralama yapılır.

Model Olma

Gözlem yoluyla öğrenme sayesinde kişinin uyumlu davranışlar sergileyen kişileri model alarak davranışlarını değiştirmesi amaçlanmaktadır. En temek şekli, danışanın hedef davranışı yapan bir modeli izlediği basit gözlemdir. Model genellikle daha da zor görevlere doğru ilerler.

Örnek: Yükseklik korkusu olan bir danışan için bir tabure üzerinde duran modeli gözlemleyebilmeden 20 katlı bir otelin balkonundan dışarıya bakan modeli gözlemlemeye kadar devam eder.

Kendi Davranışlarını Kontrol Etme

Bireylerin kendi davranışlarını değiştirme konusunda sorumluluk almaları amaçlanmaktadır. Kendini yönetme stratejisine sahip olan bireyler kendilerine sunulan  görevleri iyi bir şekilde analiz eder, hedef koyar, koydukları hedeflere uygun stratejiler belirler, hedeflere ulaşıp  ulaşmadıklarıyla ilgili kendilerini izler ve gerektiğinde bu hedeflere ulaşmak için belirledikleri stratejilerde uyarlamalarda bulunurlar.

Örnek: Düzenli çalışma alışkanlığını kazanmak isteyen bir öğrenci bilgisayarın üst kısmında rahat görebileceği bir yere “önce ödevlerini tamamla” diye bir yazı asabilir.

Davranışçı Yaklaşım Teknikleri konusu burada sona erdi.

Diğer yaklaşımların tekniklerini görmek için tıklayın.

Kaynaklar

Murdock, N. L. (2013). Psikolojik Danışma ve Psikoterapi Kuramları ( F. Akkoyun, Çev.). Ankara: Nobel.

Gerrig, R. J. ve Zimbardo, P. G. (2013). Psikolojiye Giriş Psikoloji ve Yaşam ( G. Sart, Çev.). Ankara: Nobel.

Gladding, S. T. (2013). Psikolojik Danışma (N. V. Acar, Çev.). Ankara: Nobel.

Hackey, H. ve Cormier S. (2008). Psikolojik Danışma İlke ve Teknikleri: Psikolojik Yardım Süreci El Kitabı (T. Ergene, S. S. Aydemir Çev.). Ankara: Mentis Yayıncılık. (Orijinal eser 2005 yılında basılmıştır.)

Etiketler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı
Kapalı